endülüs medeniyetinin temel dinamiklerini kavramak, insanlýðýn ebedî olarak muhtaç olduðu ortak deðerlerin anlaþýlmasý ve kazanýlmasýnda önemli bir fonksiyon icra edecektir.

(mehmet özdemir)

giriþ

endülüslüler’in bu zor durumda imdatlarýna yine diðer kuzey afrikalý bir oluþum olan muhavvidler yetiþti. 1086 senesinde endülüslülerin yardýmýna koþan ve kuzey afrika'da büyük devlet kurmuþ olan murabýtlar, 1147 senesine kadar endülüs'ü kendilerine baðlý bir vilayet olarak idare ettiler. bu tarihten sonra endülüs'ün idaresi yine kuzey afrika'dan gelen muvahhidler tarafýndan üstlenildi. bu dönemde hýristiyan avrupa, papalýðýn yönlendirmesiyle endülüs'ü haçlý saldýrýlarýnýn hedefi haline getirdi. bu sebeple bu dönem çoðunlukla haçlýlara karþý verilen savunma savaþlarýyla geçti.

muvahhidler dönemi (1147- 1229)

muvahhidler bugünkü ispanya topraklarýnda murabýtlar devletini yýkarak onun yerine geçen kuzey afrika kökenli müslüman halk ve onlar tarafýndan kurulan devletin adýdýr. 1146 ve 1248 yýllarý arasýnda, bugünkü ispanya topraklarýnýn büyük bölümünün yanýsýra kuzey afrikadaki bazý topraklarý da denetimi altýnda tuttular..

muvahhidler ispanya’ya geçtikleri andan itibaren cordoba, granada ve bir takým önemli endülüs þehirlerini ele geçirerek hakimiyetlerini güçlendirme yoluna gittiler. muvahhid ordusunun kuzey afrika’ya geri dönüþünün ardýndan bir haçlý ordusunun bazý endülüs þehirlerine saldýrmasý üzerine muvahhidler yeniden ispanya’ya geçerek 1195 yýlýnda kastilya kralýna karþý cordoba’nýn kuzeyinde önemli bir zafer kazanmýþlardýr.

bu zafer endülüs’in yeniden diriliþi olarak nitelendirilirken papa’nýn çaðýrýsý üzerine aragon, kastilya, navarro ve leon krallýklarý, portekiz ve ingiliz birliklerinin katýlýmý ile oluþturulan yeni bir haçlý ordusu 1221 yýlýnda muvahhidleri aðýr bir bozguna uðrattý. bu bozgun muvahhidlerin endülüs’deki hakimiyetlerini zayýflattýðý gibi hristiyanlarýn oluþturduðu “reconquista” hareketine de yeni bir ivme kazandýrdý. muvahhidlerin baþarýsýzlýðý endülüs’te kendilerine de baþkaldýrýyý beraberinde getirdi. 1227 yýlýnda baþlayan isyanda valencia, murcia ve granada þehirleri isyancýlarýn eline geçti.

ispanya müslümanlarýnýn içine düþtükleri bu karþmaþa ortamý hýristiyan krallýklarýn birleþme sürecini hýzlandýrmýþ ve müslümanlarý endülüs’ten çýkarma çabalarýna güç kattý. bu süreçte aragon ve leon krallýklarý birleþmiþ ve bunun sonucu olarak valencia ve diðer bazý küçük þehirleri ele geçirdiler.

1236’da baþþehir cordoba’nýn kastilya-leon kralý (üçüncü) ferdinand tarafýndan ele geçirilmesi ispanya’nýn müslümanlarýn elinden çýkmasýnda dönüm noktasý olarak tarihe geçti.

kuzey afrika'daki devletleri iyice zayýflayan muvahhidler, kendilerine karþý oluþan isyanlarla uðraþýrken daðýldýlar ve yerine meriniler ve hafsiler gibi yeni devletler kuruldu. endülüs'te bunu deðerlendirenler ise, her zamanki gibi endülüslülerin zaaflarýný sabýrla gözetleyip deðerlendiren ispanyol hýristiyan devletleri oldu.

iber yarýmadasý üzerinde hüküm sürmüþ son büyük müslüman devlet olan muvahhidler'in endülüs'te hâkim olan hükümdarlarý þunlardýr: abdülmü'min (541/1147-1163), yusuf b. abdülmümin b. ali (1184), yakub el-mansur (1199), muhammed en-nâsýr (1214), yusuf el-müstansýr (1222), abdülvahid b. yusuf ve ibnü'l-mansur el-âdil (1228), idris el-me'mun (1232), abdülvâhid er-râþid (1242).

Bu devletin yýkýlýþýnýn ardýndan egemenliðindeki topraklarda baðýmsýz emirliklerden baþka bir þey kalmadý.

sonuç

murâbýtlar'ý devirerek yerine kurulan muvahhidler’in endülüsteki hâkimiyeti, 1238 yýlýnda ibnü'l-ahmer'in endülüs topraklarýna hâkim olmasýyla bilfiil, 1242 yýlýnda halîfe abdülvâhid er-reþîd'in ölmesiyle ise þeklen de sona erdi.

fakat uygarlýk alanýndaki geliþmeler durmadý. nitekim avrupa'yý derinden etkileyen ibni bace, ibni tufeyl ve ibni rüþd gibi alim ve filozoflarýn yetiþmesi bu döneme rastlar.