endülüs medeniyetinin temel dinamiklerini kavramak, insanlığın ebedî olarak muhtaç olduğu ortak değerlerin anlaşılması ve kazanılmasında önemli bir fonksiyon icra edecektir.

(mehmet özdemir)

giriş

endülüslüler’in bu zor durumda imdatlarına yine diğer kuzey afrikalı bir oluşum olan muhavvidler yetişti. 1086 senesinde endülüslülerin yardımına koşan ve kuzey afrika'da büyük devlet kurmuş olan murabıtlar, 1147 senesine kadar endülüs'ü kendilerine bağlı bir vilayet olarak idare ettiler. bu tarihten sonra endülüs'ün idaresi yine kuzey afrika'dan gelen muvahhidler tarafından üstlenildi. bu dönemde hıristiyan avrupa, papalığın yönlendirmesiyle endülüs'ü haçlı saldırılarının hedefi haline getirdi. bu sebeple bu dönem çoğunlukla haçlılara karşı verilen savunma savaşlarıyla geçti.

muvahhidler dönemi (1147- 1229)

muvahhidler bugünkü ispanya topraklarında murabıtlar devletini yıkarak onun yerine geçen kuzey afrika kökenli müslüman halk ve onlar tarafından kurulan devletin adıdır. 1146 ve 1248 yılları arasında, bugünkü ispanya topraklarının büyük bölümünün yanısıra kuzey afrikadaki bazı toprakları da denetimi altında tuttular..

muvahhidler ispanya’ya geçtikleri andan itibaren cordoba, granada ve bir takım önemli endülüs şehirlerini ele geçirerek hakimiyetlerini güçlendirme yoluna gittiler. muvahhid ordusunun kuzey afrika’ya geri dönüşünün ardından bir haçlı ordusunun bazı endülüs şehirlerine saldırması üzerine muvahhidler yeniden ispanya’ya geçerek 1195 yılında kastilya kralına karşı cordoba’nın kuzeyinde önemli bir zafer kazanmışlardır.

bu zafer endülüs’in yeniden dirilişi olarak nitelendirilirken papa’nın çağırısı üzerine aragon, kastilya, navarro ve leon krallıkları, portekiz ve ingiliz birliklerinin katılımı ile oluşturulan yeni bir haçlı ordusu 1221 yılında muvahhidleri ağır bir bozguna uğrattı. bu bozgun muvahhidlerin endülüs’deki hakimiyetlerini zayıflattığı gibi hristiyanların oluşturduğu “reconquista” hareketine de yeni bir ivme kazandırdı. muvahhidlerin başarısızlığı endülüs’te kendilerine de başkaldırıyı beraberinde getirdi. 1227 yılında başlayan isyanda valencia, murcia ve granada şehirleri isyancıların eline geçti.

ispanya müslümanlarının içine düştükleri bu karşmaşa ortamı hıristiyan krallıkların birleşme sürecini hızlandırmış ve müslümanları endülüs’ten çıkarma çabalarına güç kattı. bu süreçte aragon ve leon krallıkları birleşmiş ve bunun sonucu olarak valencia ve diğer bazı küçük şehirleri ele geçirdiler.

1236’da başşehir cordoba’nın kastilya-leon kralı (üçüncü) ferdinand tarafından ele geçirilmesi ispanya’nın müslümanların elinden çıkmasında dönüm noktası olarak tarihe geçti.

kuzey afrika'daki devletleri iyice zayıflayan muvahhidler, kendilerine karşı oluşan isyanlarla uğraşırken dağıldılar ve yerine meriniler ve hafsiler gibi yeni devletler kuruldu. endülüs'te bunu değerlendirenler ise, her zamanki gibi endülüslülerin zaaflarını sabırla gözetleyip değerlendiren ispanyol hıristiyan devletleri oldu.

iber yarımadası üzerinde hüküm sürmüş son büyük müslüman devlet olan muvahhidler'in endülüs'te hâkim olan hükümdarları şunlardır: abdülmü'min (541/1147-1163), yusuf b. abdülmümin b. ali (1184), yakub el-mansur (1199), muhammed en-nâsır (1214), yusuf el-müstansır (1222), abdülvahid b. yusuf ve ibnü'l-mansur el-âdil (1228), idris el-me'mun (1232), abdülvâhid er-râşid (1242).

Bu devletin yıkılışının ardından egemenliğindeki topraklarda bağımsız emirliklerden başka bir şey kalmadı.

sonuç

murâbıtlar'ı devirerek yerine kurulan muvahhidler’in endülüsteki hâkimiyeti, 1238 yılında ibnü'l-ahmer'in endülüs topraklarına hâkim olmasıyla bilfiil, 1242 yılında halîfe abdülvâhid er-reşîd'in ölmesiyle ise şeklen de sona erdi.

fakat uygarlık alanındaki gelişmeler durmadı. nitekim avrupa'yı derinden etkileyen ibni bace, ibni tufeyl ve ibni rüşd gibi alim ve filozofların yetişmesi bu döneme rastlar.