“þimdi gemileri yakýn” 3

ithaf

“endülüs, fetihten itibaren islâm kültür ve medeniyetinin filizlenip boy saldýðý ve geliþtiði en baþta gelen merkezlerden birisi oldu. gerek yahudi gerek hýristiyan ve gerekse avrupa'nýn muhtelif bölgelerinden gelen kimseler için bir eðitim merkezi rolünü oynadý. bu bölgede yaþayan yahudiler ve hýristiyanlar, kýsa zamanda arapça öðrenerek müslümanlar gibi yaþamaya ve düþünmeye baþladýlar. bir süre sonra bunlar araplaþmýþ anlamýna mozarap (müsta'rip) adýyla anýlacak büyük bir kitle haline geldiler.” (bekir karlýða)

endülüs emevi devleti

emevîler[1]'in abbâsîler[2] tarafýndan sona erdirilmesiyle halîfe hiþam'ýn torunlarýndan abdurrahman b. muâviye afrika'ya kaçtý ve 755 yýlýnda da endülüs'e geçti. o sýrada endülüs'te vâli seçimi meselesi sebebiyle küskün bulunan yemenliler, berberîler ve mevâlî'nin desteðiyle kýsa sürede mevcut yönetime karþý baþarýlý oldu. endülüs valisi olan yûsuf el-fihri ile olan savaþta galip geldi. baþþehir kurtuba'ya girerek baðýmsýz emîrliðini ilân etti (756). bu haberi duyan emevi taraftarlarý akýn akýn bu ülkeye gelmeye ve onun devlet kurmasýnda yardýmcý olmaya baþladýlar.

emirlik dönemi  (756- 929)

(birinci)  abdurrahman kendini endülüs emiri ilan ettikten sonra iç karýþýlýklarý halletme yoluna gitti ve orduyu yeniden düzene soktu. 788 yýlýnda öldüðünde iç düzen saðlandý ve þam - emevi geleneðine sahip bir devlet ortaya çýkmýþ oldu. abdurrahman’ýn hükümdarlýðý otuz üç yýldan fazla sürdü. bu devrede abdurrahman kurduðu yeni devleti saðlamlaþtýrmak için bölgesindeki müslümanlarý etrafýnda topladý. kuvvetli bir ordu kurdu. büyük bir ticaret filosu kurularak istanbul’a kadar ticari münasebetler tesis edildi. bu arada camiler, yollar, þehir etrafýndaki surlar yaptýrýldý. tarým ve sanayi geliþti. vefâtýndan iki yýl evvel kurtuba ulucâmii'nin inþâsýný baþlattý. kendisinden sonrakilerce bu câmi tamamlandý ve zaman içinde yeni ilâveler yapýldý.

(birinci) abdurrahman’ýn 787 senesinde vefatýndan sonra, yerine oðlu hiþam geçti. hiþam önce iki kardeþi abdullah ve süleyman’ýn ortaya çýkardýðý karýþýklýðý bastýrdý. daha sonra döneminde kuzeye doðru bazý akýnlar gerçekleþtirdi. ordularý ile narbone ve celikiye üzerlerine seferler yaptý.ondan sonra tahta çýkan hükümdarlar da yerel emirlerin ve hýristiyanlarýn ayaklanmalarýyla uðraþtý. arap ayaklanmalarý daha çok kuzeydoðudaki ebro vadisi ile doðuda batliyos (bugün badajoz) ve güneyde gýrnata'da (bugün granada) ortaya çýkýyordu. vizigotlarýn eski baþkenti ve önemli bir dinsel merkez olan tuleytule'de (bugün toledo) ise hýristiyanlar ayaklanýyordu. bu karýþýklýklara karþýn endülüs emevi hükümdarlarý nedense ispanya'nýn tümünü denetim altýnda tutmayý baþarýyorlardý.

ilme, alimlere ve tebliðe verilen önem sonucu yerli halktan islâm’ý kabul edenlerin sayýsýnda büyük artýþlar görüldü ve bunlara (yeniden doðmuþlar anlamýnda) müvelledün dendi. bu dönemde maliki mezhebi endülüs’ün resmi mezhebi haline geldi. ayrýca tarým ve ticaretin geliþmesi için köklü tedbirlere baþvurdu. fakat 39 yaþýnda öldü.

(birinci) hiþam’ýn oðlu (birinci) hakem dönemi endülüs’te islâm hakimiyetinin zayýflama döneminin baþlangýcý olarak kabul edilir.) hakem zamanýnda iç karýþýklýklar baþ gösterince hakem bu karýþýklýklarý bastýrmak için çaba gösterdi.  döneminde kurtuba ve toledo’da ayaklanmalar çýktý ve 810 yýlýnda endülüs’ün en önemli þehirlerinden barcelona kaybedildi

852 senesinde vefat edince yerine oðlu muhammed geçti. babasýndan daha sert tedbirlere baþvuran muhammed, kara ve denizden olmak üzere celikiye üzerine geniþ bir sefer hazýrladý. oðlu münzir kumandasýndaki kara birlikleri batalyos’u aldýlar.

(birinci) hakem’den sonra tahta geçen (ikinci) abdurrahman dönemi endülüs’ün en parlak dönemi olarak anýlýr (822-852) ve eyyamül arus (düðün günleri) olarak isimlendirilir. arapça’nýn kullanýmý ve islâm’a giren yerli halkýn yani müvelledün’ün sayýsý artýnca, kurtuba, sevilla ve toledo’da hýristiyanlar dahi arapça’yý yaygýn olarak kullanýr hale geldiler.

(ikinci) abdurrahman’ýn oðlu muhammed’in (852-886) döneminin ilk yýllarýnda önceki dönemin baþarýlarý devam ettirilmiþ olsa da daha ileriki yýllarda önemli þehirlerde ayaklanmalar baþ gösterdi ve devlet otoritesi zayýfladý. öyle ki devlet hakimiyeti sadece baþþehir kurtuba ile sýnýrlý kalmýþ ve otorite boþluðundan yirmiye yakýn küçük devletçik kuruldu. bu çalkantýlý dönemde kuzeydeki hýristiyan saldýrýlarý artmýþ ve beytülmal zayýflamýþtý.

912 - 961 yýllarý arasýnda hüküm süren (üçüncü) abdurrahman döneminde ise endülüs birliði yeniden saðlanmýþ ve ayaklanmalar bastýrýlmýþtýr. abbasilerin dinsel önderliðini tanýmayan (üçüncü) abdurrahman, kuzey afrika’da yayýlan þii fatimi[3] hareketini bastýrabilmek ve endülüs’teki birliði saðlayabilmek için kendini halife ilan etmiþtir.

halifelik dönemi  (929- 1031)

(üçüncü) abdurrahman birliði saðladýktan sonra kuzeydeki ispanyol krallýklarýna ve kuzey afrika’da etkinliklerini artýrmaya çalýþan fatimilere karþý önemli baþarýlar elde etti. fas içlerine kadar nüfuzunu yaydý. endülüs’te eðitim yaygýnlaþtý. kurtuba önemli eserler ile donatýldý.

886 senesinde ölünce yerini oðlu münzir aldý. ilme meraklý ve alimleri koruyan bu hükümdarýn saltanatý kýsa sürdü. onun adil idaresi sayesinde halk oldukça sakin bir devir geçirdi. ölünce yerine kardeþi abdullah melik oldu. abdullah zamanýnda iç karýþýklýklar yeniden baþ gösterdi. neticede abdullah bütün hasýmlarýný boyun eðmek zorunda býraktý. yarý baðýmsýz hale gelen saragosa, uclès, huesca, oscanoba, ecija, elvira ve ciyan eyaletlerini, tekrar kurtuba emirliðine baðladý.

abdullah 912’de öldüðü zaman, babasýnýn vasiyeti üzerine yerine torunu üçüncü abdurrahman bin muhammed’i yirmi üç yaþýnda iken emir yaptýlar. üçüncü abdurrahman ve bundan sonraki devrelerde, tarihinde bir daha eriþemeyeceði siyasi, iktisadi ve fikri üstünlüðün doruðuna ulaþan endülüs, siyasi güç ve medeniyet bakýmýndan en parlak devrini yaþadý. üçüncü abdurrahman elli yýl süren saltanatýnýn ilk seneleri iç huzuru saðlamakla geçti. 917’de iþbiyeli ve camona abdurahman’ý tanýmak zorunda kaldý. 920 senesinde asturia kralý ordonoa ve hýristiyan ordusunu semure denilen yerde hezimete uðrattý. bundan sonra muez, osma, sam esteban, clunie ve calahorro’yu ele geçirerek pirenelere dayandý. 951’de leon kralýnýn ölümü üzerine çýkan taht kavgasý da abdurrahman’ýn bu ülkeler üzerinde otorite kurmasýna yardým etti. saneho ve navarra kraliçesi totey, yardým talebinde bulunmak üzere kurtuba’ya kadar geldi. bu siyasi temas endülüs tarihinde ilk defa vukû bulan bir hareket olup, büyük bir baþarýydý. leon kralý on kadar kaleyi abdurrahman’a býrakýyor, karþýlýðýnda ise, onun askeri ve siyasi desteðini saðlýyordu.

(üçüncü) abdurrahman’dan sonra yerine geçen (ikinci) hakem dönemi de (961-976) bir önceki dönemin kazanýmlarýnýn korunduðu dönem olmuþ ve zamanýnda endülüs islâm dünyasýnýn imar, ilim ve sanat sahasýnda en aktif coðrafyasý haline gelmiþtir.

abdurrahman donanmasýný kuvvetlendirdi. 931 senesinde sebte’yi fethederek, maðrib’e el attý. fas’a yayýlmýþ olan þii çetelerini bu ülkeden çýkartarak nakur ve maðraveler’i kendine baðladý.

abdurrahman 73 yaþýnda ölünce, yerine 961 senesinde oðlu (ikinci) hakem geçti. bu hükümdar babasýnýn kurduðu düzeni titizlikle sürdürdü. fýkýh ve tarih konularýnda bilginler arasýnda yer alan (ikinci) hakem, ülkenin imar edilmesi, ilim ve fikir hayatýnýn geliþmesi için büyük çaba sarf etmiþ, sanat ve mimari eserlerin yaptýrýlmasýnda büyük gayretler göstermiþti. kurtuba camii ve kurtuba þehrinden beþ kilometre uzaklýkta yaptýrýlan yazlýk þehrin güzelliði, bahçeleri dillere destan oldu. bu þehre “çiçek þehri” manasýna “medinetüz-zehra” ismi verildi.   

(ikinci) hakem’den sonra hiþam dönemi endülüs emevi devleti’nin yýkýlýþ sürecenini hýzlandýðý dönem oldu. bu dönemde devlet mekanizmasýný nüfuzu altýna alan hacib bin ebu amir ve iki oðlu abdülmalik ve abdurrahman devlete hakim olmuþ ve amiriler dönemini baþlatmýþlardýr. ebu amir kuzeydeki hristiyan krallýklara baþarýlý seferler düzenlemiþ olmakla beraber küçük oðlu abdurrahman’ýn yöneticiliði döneminde (üçüncü) abdurrahmanýn tesis etmiþ olduðu birlik bozulmaya baþlamýþ, ülkedeki sosyolojik unsurlardan hristiyan asýllý azadlý köleler sakalibe ile emevi hadenaný taraftarlarý ayaklanmýþ ve berberi askerleri de baþþehir kurtuba halkýný rahatsýz etmeye baþlamýþlardý.

bunun sonucunda çýkan karýþýklýklarda yönetim merkezi olan medinetüzzehra yaðmalanmýþ ve tahrib edilmiþtir. devlete ve özellikle kurtuba’ya tam bir kaos hakim oldu. sonraki halifeler siyasal bir varlýk gösteremedi, endülüs emevi devleti 1010’dan baþlayarak parçalandý.

ayaklanmalarý daha çok kuzeydoðudaki ebro vadisi ile doðuda batliyos (bugün badajoz) ve güneyde gýrnata'da (bugün granada) ortaya çýkýyordu. vizigotlarýn eski baþkenti ve önemli bir dinsel merkez olan tuleytule'de (bugün toledo) ise hýristiyanlar ayaklanýyordu. bu karýþýklýklara karþýn endülüs emevi hükümdarlarý neredeyse ispanya'nýn tümünü denetim altýnda tutmayý baþarýyorlardý.

(ikinci) hiþam’ýn ölümünden sonra tahta vasiyeti üzerine on iki yaþýndaki oðlu (ikinci) hiþam çýktý. hiþam yaþý küçük olduðundan idareyi mansur bin ebi âmir adlý naibi üzerine aldý. mansur ve ondan sonra oðlu abdülmelik ve abdurrahman devlet üzerinde tam bir diktatörlük kurdular. abdurrahman’ýn galicia’da seferde olmasýndan faydalanan muhalifler, ikinci hiþam’ý tahttan indirerek, muhammed bin hiþam bin (üçüncü) abdurrahman el-mehdi’yi sultan ilan ettiler. bunun üzerine kurtuba’ya dönen abdurrahman’ý yakalayarak idam ettiler. bu olaylarla barýþ devri kapanarak, memleket anarþiye sürüklendi. neticede kurtubalýlar mehdi’yi yakalayýp öldürerek 1010’da (ikinci) hiþam’ý yeniden sultan ilan ettiler. hiþam isyan eden berberilerle iyi geçinmek için gayret gösterdiyse de müsbet bir netice alýnamadý ve 1013’de tekrar tahttan indirildi. süleyman bin hakem tahta geçirildi. bu da sükûneti saðlayamayýnca, sebte valisi ali bin hammûd’u çaðýrdýlar. 1017’de tahta çýkan ali bin hammûd çok geçmeden öldürüldü. bunun üzerine yeniden kargaþalýk baþ gösterdi. 1018’de kasým bin hammûd tahta çýktý. merkezdeki bu kargaþalýk üzerine valiler kendi bölgelerinde baðýmsýzlýklarýný ilan ettiler. bunun üzerine endülüs islâm tarihinde “tavaif-i mülûk” (beylikler devri) ortaya çýktý ve iç çekiþmeler devleti yýprattý. endülüs emevilerini bir bayrak altýnda toplamak için son gayreti gösteren (beþinci) abdurrahman’ýn oðlu ümeyye 1031’de tekrar kurtuba’ya girerken yakalandý ve öldürüldü. parçalanan bu devlet az sonra cevheriler tarafýndan tabi beylik haline getirildi. hýristiyan devletler bu beylikleri kýsa zamanda yýkmakta güçlük çekmediler. bunlardan yalnýz “beni ahmer” devleti 1492 yýlýna kadar yaþayabildi.

kurtuba'da hâkim olan idarî karmaþa karþýsýnda halk, hilâfeti laðvederek endülüs emevîleri hânedânýný sürgün ettiler ve yeni yönetimi eþrâftan oluþan þûrâ heyeti üstlendi. böylece endülüs emevi devleti ömrünü tamamlamýþ oldu.

üçüncü hiþam’la sona eren bu devlet, 275 sene yaþadý. üçüncü abdurrahman’a kadar “kurtuba emirliði”diye adlandýrýlan devlete bu hükümdar zamanýnda “endülüs emevi hilafeti” namý verildi. hükümdar, “emir-ül mü’minin” ünvanýný aldý.

sonuç

endülüs emevi sanatý, arap sanatýnýn yaný sýra roma ve vizigot sanatýnýn etkisi altýnda geliþti. mozaikte de bizans sanatýndan etkilendi. endülüs emevi döneminde önemli yapýlar inþa edildi. kurtuba camisi ile gene kurtuba'da (üçüncü) abdurrahman'ýn yaptýrdýðý medinetü'z-zehra sarayý bunlarýn baþýnda gelir. yapýmýna 784'te (birinci) abdurrahman tarafýndan baþlanýlan kurtuba camisi 200 yýl boyunca yeni eklemelerle büyüdü, 987'de hacib mansur'un eklemeleriyle son biçimini aldý. kurtuba camisi, 178 metre x 125 metre boyutundaki dikdörtgen planýyla islâm dünyasýndaki en büyük camilerden biriydi.

medinetü'z-zehra sarayý, surlarla çevrili bir tepede yer alýyordu. sarayýn kalýntýlarý yýllarca süren kazýlar sonunda ortaya çýkarýldý. askeri mimarlýk alanýnda tarife, gormaz, vacar kaleleri gibi görkemli yapýlar ortaya koyan endülüs emevi sanatý, iç ve dýþ süslemelerdeki zenginliðiyle de dikkat çeker.

doðu’daki devlet düzenini örnek alarak endülüs'ü  baðýmsýz bir devlet haline getiren endülüs emevileri, bir taraftan siyasi varlýklarýný devam ettirebilmek için müstakil bir ordu kurarken, diðer yandan kahire, mekke, medine, baðdat ve þam gibi o günün gözde ilim merkezlerine çok sayýda öðrenci göndererek bu merkezlerdeki ilmi geliþmelerin endülüs'e aktarýmýný saðladýlar.

endülüs emevileri canlý bir ekonomi ve kültürel yaþam yaratmýþlardý. baþkent kurtuba önemli bir ticaret merkezi olmanýn yaný sýra baðdat ve kahire'den sonra islâm dünyasýnýn üçüncü bilim merkezi olmuþtu. diðer önemli merkezler ise iþbiliye (bugün sevilla), gýrnata ve tuleytule idi.

bu dönemde avrupa'daki kiliselerde bulunan papazlar dýþýnda okuma yazma bilen kimse zor bulunurken endülüs'te halkýn tamamýna yakýný okur yazardý. ekonomik ve bayýndýrlýk faaliyetlerinin artmasýnýn yanýsýra baþkent kurtuba bir diplomasi merkezi haline gelmiþti. saðlanan hoþgörü ortamý sayesinde cami, kilise ve havra yan yana kavgasýz yaþama imkaný buldu.      

endülüs, hýristiyanlýk alemini uyandýrýp bugünkü müsbet ilerlemenin temelinin atýlmasýna sebeb oldu. dünya üzerindeki ilk üniverside fas’ýn fez þehrinde bulunan kayrevan üniversitesi idi. bu üniversite 859 (h.244) yýlýnda kurulmuþtu. ilme ve alimlere çok deðer verilirdi. bunun için endülüs’te ilim ve fen çok ilerledi. saraylar ve devlet daireleri birer ilim kaynaðý oldu. her memleketten ilim öðrenmek için kurtuba’ya akýn akýn toplandýlar. kurtuba’da büyük ve mükemmel bir týp fakültesi kuruldu.

birçok ilimlerin bilhassa týp ve astronominin temelleri atýldý. endülüs emevileri devrinde yetiþen alimlerden bazýlarý þunlardýr: muhyiddin-i ibni arabi, kadý ebû bekr ibni arabi, nûreddin batrûci, meþhur müfessir ebi abdullah bin muhammed kurtûbi.

avrupa krallarý ve devlet adamlarý, tedavi için kurtuba’ya gelir, gördükleri medeniyete, güzel ahlaka, misafirperverliðe hayran kalýrlardý. kurtuba’da altý yüz bin kitap bulunan bir kütüphane yapýldý. ayrýca emsali pek az bulunan ince sanatlý saraylar, camiler, bahçeler meydana getirildi. sonuç olarak endülüs, bu dönemde avrupa'nýn en güçlü devleti oldu.

(1)

ey mafsal düþlerimin
marazlý kadýný
kalplerin siyah peltelerine batan saçlarýný
topla alev almasýn
topla bakýþlarýný
ihanetin deðdiði yerden
topla ki
ucube bir kaldýrýma dokunduðunda
göz karasý aðlamasýn

(2)

sol yanýn acýsýyla
hüzne kabzedilmiþ bir rengin
en kuzguni yanýyým
akrebim ölsede kalsada
içimdeki zehri kocaltýrým
çünkü ben,
ölüme mahcup deðilim
intiharlara gizlenirken