“þimdi gemileri yakýn” 2

ithaf

bindik katranlanmýþ gemilere / allah; nefislerimizi, mallarýmýzý ve ailelerimizi cennet karþýlýðýnda bizden alýr diye... / bu uðurda birþey istersek kolaylaþsýn bize, hiç aldýrmayýz kanlarýmýzýn akýp gittiðine / þayet kavuþursak kavuþulmasý yüce olan þeye... (tarýk b. ziyad)   

endülüs’ün fethi

iberya yarýmadasý’nýn fethi, ilk islâm fetihlerinin son halkasýný teþkîl eder. kuzey afrika fatihi musâ b. nusayr[1]'ýn, halîfeden aldýðý izinle tarîf b. mâlik komutasýnda 500 kiþilik bir birliði 710 yýlýnýn ilkbaharýnda keþif amacýyla ispanya'nýn güney kýyýlarýna yollamasýyla fetih hareketi baþlamýþ oldu. musa, tarîf'e (cezîretü tarîf) yapýlan bu küçük çýkarmadan olumlu sonuç alýnýnca fetih hazýrlýklarýný yaptý ve 27 nisan 711 yýlýnda berberî âzâtlýsý târýk b. ziyâd[2] komutasýnda 7000 asker gücüne sâhip orduyu, ardýndan 5000 asker takviyesiyle ispanya'yý fethe gönderdi.

bu esnada ispanya'da hâkim olan vizigot[3] krallýðý taht kavgalarý, toplumsal-dinî çatýþmalar sebebiyle nerdeyse gücünü yitirmiþ durumdaydý. islâm ordusu kolaylýkla ispanya'ya geçti. bunda, vizigotlar ile arasý bozuk olan sebte (ceuta) vâlisi julianos'un yardýmlarýnýn da etkili olduðu bilinmektedir.

ispanya'nýn güney ucundaki cebelü târýk veya cebelü'l-feth daðýnda karargâh kuran ordu, burada ‘ani saldýrýlara hazýrlýklý olmak için ordugâhýn etrafýna tarihçilerin “arap surlarý” diye adlandýrdýklarý surlarý çektirdi ve ilk hamlede el-cezîretü'l-hadrâ'yý ele geçirdi. kýsa süre sonra kral rodrigo komutasýndaki vizigot ordusunu þerîþ ve þezûne þehirleri arasýnda kalan ferentîre ovasýndaki vâdî lekkü/lekke/bekke nehri kýyýsýnda cereyân eden savaþta yendi ve artýk fethin önünde ciddi bir engel kalmamýþ oldu.  endülüs yolu müslümanlara açýldý ve bu topraklar uzun bir süre islâm’ýn nuruyla nasiblendi.

zafer sonrasýnda farklý þehirlere doðru fetih için görevlendirilen komutanlar kýsa sürede baþlarýndaki vizigot idaresinden gayrý memnûn halklarýn da yardýmýyla mâlaga, ilbîre  ve kurtuba'yý ele geçirirken, târýk da isticce ve peþinden vizigotlar'ýn baþþehri tuleytula'yý fethetti.

böylece târýk, 711 yýlýnýn ilkbahar aylarýnda ordu komutaný olarak baþlattýðý bu fetih yürüyüþünü, yaz aylarý biterken ispanya'nýn yarýsýný alýp islâm'a açmýþ bir fâtih olarak neticelendirdi. 712 yýlýnda musâ b. nusayr da çoðunluðu araplardan müteþekkil 18000 mevcutlu ordusuyla ispany'ya geçti. iþbiliye, karmûne , leble ve mâride'yi fethettikten sonra tuleytula'da târýk ile buluþtu. ülkenin kuzey istikâmetine doðru yapýlan harekât sonucu 713 yýlýnda, cýllîkýye bölgesi, lâride, berþelûne, saragusta þehirleri fethedildi ve hatta pireneler aþýlarak frank topraklarýna girildi.

714 yýlýnda halîfe velid'in emriyle musâ, endülüs'ün idâresini oðlu abdülaziz'e býrakýp târýk'la birlikte dýmeþk'e döndü. böylece 3 yýl kadar kýsa bir sürede iberya yarýmadasý'nýn fethi gerçekleþti ve endülüs'te vâliler dönemi (asru'l-vülât) baþladý. 715 yýlýndan 756 yýlýna kadar yirmibir vâlinin görev yaptýðý bu dönemde fetih hareketleri avrupa içlerine kadar götürüldü.

asru'l-vülât

daha önce musa b. nusayr'ýn da pireneler'i aþarak fransa topraklarýna girdiði rivayet ediliyorsa da, avrupa'nýn fethine yönelik ilk planlý hareket, âdil halife ömer b. abdülaziz'in (717-720) endülüs'e atadýðý vali semh b. mâlik el-havlânî (719-721) tarafýndan 718 senesinde baþlatýldý. kaynaklarda "müttakî" ve "mücâhid" bir idareci olarak nitelenen semh, pireneler'i aþarak franklar'ýn hâkimiyeti altýndaki galler'e (el-ardu'l-kebîra) girdi. septimania bölgesinin merkezi durumundaki narbona'yý (arbûne) fethederek burasýný islâm ordularý için bir üs haline getirdi. hemen ardýndan akitania'ya (aquitania) yürüdü. fakat bölgenin merkezi tuluz (toulouse) kentinde dük eudes'in güçlü direniþiyle karþýlaþtý. çarpýþmalar esnasýnda hem kendisi hem de çok sayýda müslüman þehit oldu.      

semh'in yerine endülüs'ün idaresini üstlenen anbese b. süheym el-kelbî (721-726), fetih hareketine selefinin býraktýðý yerden devam etti. fakat o, tuluz yerine rhon vadisisni takip ederek önce lyon'a oradan da paris'e 30 km uzaklýktaki sens kentine kadar ulaþtý. fakat geri dönerken bask bölgesinde yerlilerin kurduðu bir tuzak sonucu semh gibi o da þehit düþtü.

ne semh'in ne de anbese'nin ne de onlarla beraber çok sayýda askerin savaþ alanlarýnda þehit düþmeleri, bu tür durumlara alýþýk olan müslümanlarý fetih hareketinden vazgeçmeye itti. bilakis, 732 senesinde muttakî, mücahit ve iyi bir asker olarak temayüz etmiþ olan vali abdurrahman el-gâfikî, sayýsý 70 binden fazla olmayan büyük bir orduyla gallar'i fethederek fransa içlerine dalabilmek için kurtuba'dan hareket etti. önüne çýkan bazý mukavemet unsurlarýný saf dýþý býraktýktan sonra, pireneleri aþarak galler bölgesinin merkezi kenti bordo'ya (bordeaux) hareket etti. kendisine engel olmak isteyen galler dükü eudes'i dordonia nehri yakýnlarýnda aðýr bir yenilgiye uðrattý. bordo kenti müslümanlarýn eline geçti.

islâm ordusu bundan sonra ülkenin ikinci mühim þehri tur'a (tours) yöneldi. dük eudes, bu durumda frank imparatorluðu'ndan yardým istemek zorunda kaldý. asýl makamý hâciplik olmakla beraber imparatorluðun fiili hükümdarý konumundaki þarl martel (charles martel), galler'in düþmesi halinde sýranýn frank imparatorluðu'na geleceðini bildiði için, eudes'in yardým talebine derhal icabet etti ve çok iyi hazýrlanmýþ büyük bir orduyla, islâm ordusunu durdurmak üzere tur'a hareket etti.

balâtü'þ-þühedâ

iki ordu arasýndaki karþýlaþma 12/13 ekim 732 tarihinde puvatya’da gerçekleþti. savaþýn baþlarýnda insiyatif müslümanlarýn elindeydi. ancak, bir taraftan franklar'ýn yarma hareketlerinde baþarýlý olmalarý, diðer taraftan ise abdurrahman el-gâfikî'nin çarpýþmalarýn en yoðun olduðu bir anda þehit düþmesi, durumu tersine çevirdi. her iki tarafýn da zayiatý aðýr olmakla beraber, müslümanlarýn verdikleri þehit sayýsý çok daha fazlaydý. bundan dolayýdýr ki, islâm kaynaklarýnda bu savaþýn yapýldýðý saha, balâtü'þ-þühedâ (þehitler düzlüðü) ismiyle anýlmaktadýr.

islâm ordularýnýn gerek kuzey afrika'nýn gerekse endülüs'ün fethi esnasýnda bir benzerini yaþamadýklarý bu maðlubiyet, endülüs müslümanlarýný derin bir kedere boðdu. müslüman tarihçiler,  gelecek nesillerin böyle acý bir hadiseden haberdar olmalarýna engel olmak niyetiyle olsa gerektir ki, eserlerinde bu savaþtan pek bahsetmezler.  buna karþýlýk, hýristiyan kaynaklarý anýlan savaþý avrupa medeniyetini ve hýristiyanlýðý islâm'ýn istilasýndan kurtaran bir dönüm noktasý olarak deðerlendirirler. halbuki bu deðerlendirme, gerçeklerin ifadesi olmaktan ne kadar çok uzaktýr.

evet, bu savaþta müslümanlarýn avrupa'nýn fethi uðrundaki teþebbüslerine set çekildi. ancak, avrupa medeniyetinin kurtarýlmýþ olmasý diye bir iddia söz konusu olamaz. zira o zamanda bir avrupa medeniyeti henüz teþekkül etmiþ deðildi. tarih için "þöyle olsaydý nolurdu" þeklinde sorular sormak uygun olmamakla beraber, yine de sorsak ve bu çerçevede müslümanlarýn avrupa'yý fethettiðini düþünsek, herhalde bu her þeyden evvel avrupa'nýn faydasýna olurdu. nitekim, endülüs için durum böyle olmadý mý? ortaçað avrupasýnýn en medeni ve en geliþmiþ ülkesinin endülüs, yani ispanya olduðunu ve bunun da islâm idaresi sayesinde gerçekleþtiðini bugün artýk kim inkar edebilmektedir?       

balâtü'þ-þüheda maðlubiyetine raðmen, müslümanlar daha sonraki senelerde galler'e seferler düzenlemeye devam ettiler. ancak, bu seferlerin hiçbiri daha ileri adýmlar atýlmasýný temin edecek boyutta deðillerdi. balâtü'þ-þüheda ile müslümanlarýn avrupa'daki ilerlemeleri bir anlamda durmuþ oldu. fakat, bu duruþun asýl sebebi balatüþþüheda deðil, içine düþtükleri iç çekiþmeler dolayýsýyla fetih yerine fitneye yönelen müslümanlarýn bizzat kendileri oldu.[4]

bundan sonra daha çok iç savaþ-karýþýklýklarla uðraþtýlar. buna karþýn, ayný dönemde kuzeyde sýkýþan ispanyollar ise, pelayo liderliðinde asturias bölgesindeki covadonga kayalýklarýnda toparlanmaya ve karþý direniþe baþladýlar.     

eðer, iddia edildiði gibi müslüman fâtihlerin fetihteki yegâne gayeleri ganimet ele geçirmek olsaydý, endülüs onlarýn bu gayelerine ulaþmak için fazlasýyla yeterliydi. binaenaleyh, fetih hareketini bu ülkeyle sýnýrlý tutmalarý, endülüs dýþýna taþmamalarý gerekirdi. ne var ki, fetih hareketinin geri planýnda islâm'ýn siyasi nüfuzunun geniþletilmesi, îlây-ý kelimetullah, yeryüzünde adaleti tesis ederek zulmün önüne geçme gibi ganimet faktöründen çok daha ulvi ve önemli sebepler bulunduðu içindir ki, fâtihler daha evvel kuzey afrika'nýn fethiyle yetinmeyip endülüs'ün fethine koyulmuþlardý. yine ayný sebepledir ki, endülüs'ün fethi sonrasýnda maddi bakýmdan daha az kazançlý, can kaybý bakýmýndan daha çok riskli olmasýna raðmen kendilerini, neticede bütün avrupa'nýn hâkimiyet altýna alýnmasýný hedefleyen yeni bir fetih hamlesinin içinde buldular.

sonuç

bu dönemde endülüs, doðudaki emevi devleti'nin bir vilayeti olarak idare edildi. en önemli geliþme, müslüman fatihlerin pireneler'i aþarak avrupa'nýn fethi için yaptýklarý askeri seferlerdir. bu fetihler esnasýnda hristiyanlaþtýrma politikalarý karþýsýnda bunalan yerli halkýn[5] özellikle de yahudilerin müslümanlarýn ilerleyiþlerinde yardýmcý rol oynamalarý dikkat çekicidir.  müslümanlar endülüs’te geniþ bir fütuhat baþlarak yeni bir toplum düzeni oluþturulmaya gayret ettiler. vizigotlar döneminde katolik kilisesinin tahrikiyle yahudiler ve arianistler üzerindeki baskýlara son verilerek özgür bir dini ortam oluþturuldu. böylece tabakalaþma esasýna dayalý eski toplum düzenine son verildi.

ilk iç mücadele araplar ile kuzey afrika yerlileri olan berberiler arasýnda yaþanmýþ ve kendilerinin dýþlandýklarýný idda eden berberiler 741’de ayaklanmýþlar, çýkan hadiselerde binlerce kiþi hayatýný kaybetti. ayaklanma þam’dan gelen emevi askerlerinin müdahelesi ile bastýrýlmýþtýr.

daha sonra 747 yýlýna kadar endülüslü araplar (belediyyun) ile emevi askerleri kayslýlar ile yemenliler ve diðer müslüman topluluklar arasýnda da çekiþmeler ve çatýþmalar süregitti. bu süreç içerisinde çevredeki hýristiyan þehir krallýklarý güçlenerek müslümanlara saldýracak güce ulaþmýþlardýr.

yine bu süre içerisinde hilafet abbasilere geçmiþ ve emevi hanedanýna mensup kiþiler takibata alýnmýþtý. bunlardan abdurrahman bin muaviye kuzey afrika’ya gelerek 755 yýlýnda endülüs’e geçti ve burada yeniden emevi hakimiyetini tesis çabalarýna giriþti ve bunda da muvaffak olarak endülüs’te kalan suriyeli unsurlarýn desteði ile kurtuba’da 756 yýlýnda endülüs emevi devletini ilan etti.